Anonim şirket esas sözleşmesi, şirketin anayasasıdır; ancak Türk Ticaret Kanunu, esas sözleşmenin kanundan ancak açık izin olan hâllerde sapabileceğini kabul eder. Bu nedenle pay sahipleri arasındaki pek çok önemli anlaşma esas sözleşmeye yazılamaz ve ayrı bir pay sahipleri sözleşmesi gerektirir.

Kısa cevap şudur: Yönetimde temsil, imtiyazlı paylar ve pay devrinin onaya bağlanması gibi konular kanunun izin verdiği ölçüde esas sözleşmeye yazılmalıdır. Oy kullanımı, ortakların kendi aralarındaki mali taahhütler ve çıkış koşulları ise genellikle pay sahipleri sözleşmesinde düzenlenir. İkisinin uyumlu kurgulanmaması, ileride genel kurulda karşınıza çıkar.

Anonim şirket esas sözleşmesinin yasal çerçevesi

Esas sözleşme, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK) m. 339’da sayılan zorunlu kayıtları içerir: ticaret unvanı, merkez, işletme konusu, sermaye, pay türleri, devir sınırlamaları, yönetim kurulu, genel kurul çağrısı ve oy hakları bunların başında gelir.

En önemli sınır TTK m. 340’tadır. Bu hükme göre esas sözleşme, anonim şirketlere ilişkin hükümlerden ancak Kanun buna açıkça izin vermişse sapabilir. Yani limited şirkette şirket sözleşmesine yazılabilen pek çok düzenleme, anonim şirkette esas sözleşmeye konulamaz.

Esas sözleşmeye neler yazılabilir?

Kanunun izin verdiği başlıca düzenlemeler şunlardır:

Düzenleme	Dayanak	Ne sağlar?
İmtiyazlı paylar	TTK m. 478	Kâr payı, tasfiye payı, rüçhan ve oy hakkında üstün hak
Yönetim kurulunda temsil	TTK m. 360	Belirli pay gruplarına veya azlığa üye ya da aday gösterme hakkı
Pay devrinin onaya bağlanması	TTK m. 492-493	Nama yazılı payların şirketin onayıyla devredilmesi
Ağırlaştırılmış nisaplar	TTK m. 418, 421	Önemli kararlarda azınlığın korunması

Yönetim kurulunda temsil hakkı

Esas sözleşme, belirli pay gruplarına veya azlığa yönetim kurulunda temsil hakkı tanıyabilir. Bu hak tanınan grubun adayı, haklı bir sebep yoksa üye seçilmek zorundadır ve bu paylar imtiyazlı sayılır (TTK m. 360). Örneğin iki aile grubunun eşit ortak olduğu bir şirkette, her grubun yönetim kurulunda aynı sayıda üyeyle temsil edilmesi bu yolla güvence altına alınabilir.

İmtiyaz ve esas sözleşme değişikliği nisapları

İmtiyaz, ilk esas sözleşmeyle veya sonradan esas sözleşme değişikliğiyle tanınabilir (TTK m. 478). Ancak sonradan imtiyazlı pay oluşturmak, işletme konusunu tamamen değiştirmek ve nama yazılı payların devrini sınırlamak için sermayenin en az yüzde yetmiş beşini oluşturan payların olumlu oyu gerekir (TTK m. 421/3).

Bu yüksek eşik, kuruluşta düşünülmeyen bir düzenlemenin sonradan eklenmesini zorlaştırır. Mevcut şirketinizde esas sözleşmeyi gözden geçirirken bu nisapları baştan hesaba katmanız gerekir.

Pay devri sınırlamaları

Esas sözleşme, nama yazılı payların ancak şirketin onayıyla devredilebileceğini öngörebilir (TTK m. 492). Şirket onayı ancak esas sözleşmede öngörülen önemli bir sebebe dayanarak veya payları gerçek değeriyle almayı önererek reddedebilir; esas sözleşme devir şartlarını kanundakinden ağır hâle getiremez (TTK m. 493). Bu konu, serimizin pay devri yazısında ayrıntılı olarak ele alınmıştır.

Pay sahipleri sözleşmesi neden gerekli?

Pay sahipleri sözleşmesi, ortakların esas sözleşme dışında kendi aralarında yaptığı anlaşmadır. Esas sözleşmeye yazılamayan konular, örneğin belirli konularda birlikte oy kullanma taahhüdü, şirketin finansman ihtiyacına pay oranında katkı veya ortaklıktan çıkış koşulları, bu belgeyle düzenlenir.

Tarafları bağlar, şirketi bağlamaz

Yargıtay uygulaması bu belgenin iki yönünü gösterir:

• Taraflar arasında bağlayıcıdır: Ortakların şirketin mali yükümlülüklerini pay oranında karşılamayı üstlendiği bir ortaklar sözleşmesi taraflar açısından bağlayıcı kabul edilmiş ve bu sözleşmeyi dikkate almayan karar bozulmuştur (Yargıtay 11. HD, E. 2016/10738, K. 2018/4306, T. 05.06.2018).
• Şirketi kendiliğinden bağlamaz: Başka bir dosyada bölge adliye mahkemesi, pay sahipleri sözleşmesinin esas sözleşmeye eklenmedikçe şirketi bağlamayacağını ve genel kurulun bu sözleşmenin aksine karar alabileceğini belirtmiş; Yargıtay kararı onamıştır. Aynı dosyada iddia edilen anlaşma yazılı olarak sunulamadığı için varlığı da kabul edilmemiştir (Yargıtay 11. HD, E. 2023/1084, K. 2024/4695, T. 05.06.2024).

Her iki karar limited şirket ortaklarına ilişkindir; ancak ortaklar arası sözleşmenin şirketten ayrı bir ilişki olduğu ilkesi anonim şirketler için de yol göstericidir.

Uygulamada pratik sonuç

Pay sahipleri sözleşmesine aykırı oy kullanıldığında genel kurul kararı kural olarak geçerli kalır; mağdur ortak ise karşı taraftan sözleşmeye dayanarak tazminat veya cezai şart isteyebilir. Bu nedenle sözleşmeye açık bir cezai şart ve uyuşmazlık çözüm hükmü koymanız, sözleşmeyi uygulanabilir kılar.

Esas sözleşme ile pay sahipleri sözleşmesi nasıl uyumlu hale getirilir?

1. Mevcut esas sözleşmeyi tarama: Temsil, imtiyaz, devir ve nisap hükümleri TTK’ya uygun mu, kontrol edilir.
2. Hedefleri ayırma: Şirketi bağlaması gereken düzenlemeler esas sözleşmeye, yalnız ortakları bağlayacaklar pay sahipleri sözleşmesine yazılır.
3. Çelişki kontrolü: İki metin arasında çelişki varsa hangisinin öncelikli olduğu açıkça düzenlenir.
4. Genel kurul kararı ve tescil: Esas sözleşme değişikliği, gerekli nisapla genel kurulda kabul edilip ticaret siciline tescil ettirilir.
5. Yeni pay sahiplerinin katılımı: Pay sahipleri sözleşmesinde, payı devralanın da sözleşmeye katılma şartı düzenlenir.

Sözleşmeli avukatı olan anonim şirketler için not

Belirli büyüklükteki anonim şirketler sözleşmeli bir avukat bulundurmak zorundadır (Avukatlık Kanunu m. 35/3). Eşik, kanunda TTK’daki asgari esas sermayenin beş katı olarak belirlenmiştir. Asgari sermaye 1 Ocak 2024’ten itibaren 250.000 TL’ye yükseltildiğinden, uygulamada ağırlıklı görüş eşiğin 1.250.000 TL olduğu yönündedir. Bu konuda yerleşik bir yargı kararı bulunmadığını ve farklı yorumlar olduğunu belirtelim.

Yükümlülüğe aykırılıkta, avukat tayin edilmeyen her ay için iki aylık brüt asgari ücret tutarında idari para cezası uygulanır; 2026 yılı için bu tutar aylık 66.060 TL’dir. 3 Kasım 2026 tarihli ve 33419 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi’ne göre zorunlu sözleşmeli avukat için aylık asgari ücret 58.000 TL’dir.

Bu yükümlülüğü yalnızca ceza riskine karşı bir formalite olarak görmek, sözleşmeli avukattan yararlanma imkânını boşa harcar. Esas sözleşme değişiklikleri, genel kurul hazırlığı ve pay sahipleri arası anlaşmalar, sözleşmeli avukatın düzenli olarak inceleyebileceği işlerin başında gelir.

Sık yapılan hatalar

• Hazır esas sözleşmeyle yetinmek: Ticaret sicili örnekleri zorunlu kayıtları karşılar, ancak temsil, imtiyaz ve devir gibi çatışma alanlarını genellikle boş bırakır.
• Esas sözleşmeye konulamayacak hüküm yazmak: Kanunun izin vermediği bir düzenleme esas sözleşmede yer alsa bile geçerli olmayabilir (TTK m. 340).
• Sözlü anlaşmaya güvenmek: 2024 tarihli kararda görüldüğü gibi, yazılı olmayan bir ortaklar anlaşmasını ispatlamak güçtür.
• Asgari sermayeyi gözden kaçırmak: Sermayesi 250.000 TL’nin altında kalan anonim şirketler, Ticaret Bakanlığının 17 Ekim 2026 tarihli ve 33403 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Tebliği uyarınca 31 Aralık 2027’ye kadar sermayelerini yükseltmezse infisah etmiş sayılır (TTK geçici m. 15).

Sık sorulan sorular

Anonim şirket esas sözleşmesi nasıl değiştirilir?

Genel kurul kararıyla değiştirilir. Kural olarak sermayenin en az yarısının temsil edildiği toplantıda, mevcut oyların çoğunluğuyla karar alınır; bazı konularda daha ağır nisaplar uygulanır (TTK m. 421).

Pay sahipleri sözleşmesi ticaret siciline tescil edilir mi?

Pay sahipleri sözleşmesi ortaklar arasında bir sözleşmedir ve esas sözleşme gibi tescil edilmez. Şirketi bağlaması istenen hükümler, kanunun izin verdiği ölçüde esas sözleşmeye taşınmalıdır.

Azlık pay sahibi yönetim kurulunda nasıl temsil edilir?

Esas sözleşmeye azlığa yönetim kurulunda temsil veya aday gösterme hakkı tanıyan bir hüküm konularak (TTK m. 360).

Şirketimiz sözleşmeli avukat bulundurmak zorunda mı?

Esas sermayeniz asgari sermayenin beş katı veya daha fazlaysa zorunluluk doğar. Güncel uygulamada bu tutar ağırlıklı olarak 1.250.000 TL kabul edilmektedir; ancak 2024 öncesi kurulmuş şirketler bakımından farklı görüşler bulunduğundan şirketinizin durumunu ayrıca değerlendirmeniz gerekir.

Sonuç

Anonim şirkette esas sözleşme, kanunun sınırları içinde şirketin işleyişini belirler; pay sahipleri sözleşmesi ise bu sınırların dışında kalan ortak iradeyi güvence altına alır. İkisinin birlikte ve uyumlu kurgulanması, genel kurulda ve yönetim kurulunda yaşanacak çatışmaları büyük ölçüde önler.

Sürekli hukuki destek hakkında bilgi için Şirketler İçin Aylık Hukuki Danışmanlık yazımızı, genel bilgi için Ticaret ve Şirketler Hukuku sayfamızı, sözleşme süreçleri için Sözleşmeler Hukuku sayfamızı inceleyebilirsiniz.

Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır; somut olayınıza ilişkin hukuki görüş yerine geçmez.